MENU...
EN PL
Facebook
EN PL

Ostatnia Wieczerza, czyli jak to naprawdę było

Nasza wiedza o wydarzeniach biblijnych jest silnie zdeterminowana przez ikonosferę, która nas otacza. Obrazy, rzeźby i budowle sakralne sprawiają, że wątki znane z Ksiąg Starego i Nowego Testamentu nabierają nowego wymiaru i zaczynają żyć własnym życiem, często mając niewiele wspólnego z tekstami kanonicznymi. Za przykład niech posłuży nam motyw Ostatniej Wieczerzy widzianej oczami dwóch  artystów: Leonarda da Vinci i Andy Warhola.

 

TRIADA PEIRCE’A

 

Trudno wyobrazić sobie postacie bardziej odległe niż Leonardo da Vinci i Andy Warhol. Obaj pochodzili z dwóch różnych archipelagów myśli twórczej.  Reprezentowali też dwie odmienne epoki. Pierwszy zasłynął jako geniusz doby renesansu, w najszerszym tego słowa znaczeniu, drugi bluźnierczo obwołany został  papieżem pop-artu. To co ich łączyło, to fascynacja tematyką sakralną, czego najlepszym potwierdzeniem są ich malarskie interpretacje wątku Ostatniej Wieczerzy. W swojej intermedialnej analizie ich dzieł dotyczących interesującego nas tematu odwołam się do teorii znaku stworzonej przez amerykańskiego semiotyka C. S. Peirce’a. Operując semiotyczną triadą, potraktuję opisy Ostatniej Wieczerzy zawarte w Ewangeliach jako OBIEKT, REPREZENTACJĄ będzie oryginał dzieła Leonarda da Vinci, zaś INTERPRETACJĄ - trawestacja obrazu da Vinciego dokonana przez samego Warhola.

 

Na podstawie opisów Ostatniej Wieczerzy w Ewangeliach, wyodrębnić można trzy podstawowe wątki tematyczne: dynamiczny - zapowiedź zdrady Judasza i reakcje apostołów na usłyszaną wiadomość, mistyczny - ustanowienie Eucharystii oraz nostalgiczny - pożegnanie Jezusa z uczniami. Tematem obrazu da Vinciego oraz jego malarskiej interpretacji dokonanej przez Warhola jest wątek pierwszy.

 

OBIEKT

Trudno doszukiwać się w Ewangeliach szczegółowego opisu Wieczernika, czyli miejsca gdzie odbyła się Ostatnia Wieczerza. Z tekstów Marka i Łukasza dowiadujemy się, że Jezus posłał dwóch ze swoich uczniów do miasta, by tam spotkali człowieka niosącego dzban wody i postępowali według jego instrukcji: „On wskaże wam na górze salę dużą, usłaną i gotową. Tam przygotujcie dla nas” (Marek 14, 15), „On wskaże wam salę dużą, usłaną; tam przygotujcie” (Łukasz 22, 12). Sama przepowiednia zdrady Judasza opisana została dużo precyzyjniej:

 

Ewangelia wg św. Mateusza

Mt, 26, 20-25

 

 

20 Z nastaniem wieczoru zajął miejsce u stołu razem
z dwunastu . 21 A gdy jedli, rzekł: «Zaprawdę, powiadam wam: jeden z was mnie zdradzi». 22 Bardzo tym zasmuceni zaczęli pytać jeden przez drugiego: «Chyba nie ja, Panie?» 23 On zaś odpowiedział: «Ten, który ze Mną rękę zanurza
w misie, on Mnie zdradzi. 24 Wprawdzie Syn Człowieczy odchodzi, jak o Nim jest napisane, lecz biada temu człowiekowi, przez którego Syn Człowieczy będzie wydany. Byłoby lepiej dla tego człowieka, gdyby się nie narodził». 25 Wtedy Judasz, który Go miał zdradzić, rzekł: «Czy nie ja, Rabbi?» Odpowiedział mu: «Tak jest, ty».

 

Ewangelia wg św. Marka

Mk, 14, 18-21

 

18 A gdy zajęli miejsca i jedli, Jezus rzekł: «Zaprawdę, powiadam wam: jeden z was Mnie wyda, ten, który je ze Mną». 19 Zaczęli się smucić i pytać jeden po drugim: «Czyżbym ja?» 20 On im rzekł: «Jeden z Dwunastu, ten, który ze Mną rękę zanurza
w misie. 21 Wprawdzie Syn Człowieczy odchodzi, jak o Nim jest napisane, lecz biada temu człowiekowi, przez którego Syn Człowieczy będzie wydany. Byłoby lepiej dla tego człowieka, gdyby się nie narodził».

 

Ewangelia wg św. Łukasza

Łk, 22, 21-23

 

21 Lecz oto ręka mojego zdrajcy jest obok Mnie na stole. 22 Wprawdzie Syn Człowieczy odchodzi według tego, jak było postanowione, lecz biada temu człowiekowi, przez którego będzie wydany». 23 A oni zaczęli wypytywać jeden drugiego, kto by spośród nich mógł to uczynić.

 

Ewangelia wg św. Jana

J, 13, 21-30

 

21 To powiedziawszy, Jezus wzruszył się do głębi i tak oświadczył: «Zaprawdę, zaprawdę, powiadam wam: Jeden z was Mnie wyda». 22 Spoglądali uczniowie jeden na drugiego, niepewni, o kim mówi. 23 Jeden z Jego uczniów – ten, którego Jezus miłował – spoczywał na Jego piersi. 24 Jemu to dał znak Szymon Piotr i rzekł do niego: «Kto to jest? o kim mówi?» 25 Ten, oparłszy się zaraz na piersi Jezusa, rzekł do Niego: «Panie, któż to jest?» 26 Jezus odparł: «To ten, dla którego umoczę kawałek [chleba] i podam mu». Umoczywszy więc kawałek [chleba], wziął
i podał Judaszowi, synowi Szymona Iskarioty. 27 A po spożyciu kawałka [chleba] wstąpił w niego szatan. Jezus zaś rzekł do niego: «Co masz uczynić, czyń prędzej!» 28 Nikt jednak z biesiadników nie rozumiał, dlaczego mu to powiedział. 29 Ponieważ Judasz miał pieczę nad trzosem, niektórzy sądzili, że Jezus powiedział do niego: «Zakup, czego nam potrzeba na święto», albo żeby dał coś ubogim. 30 On więc po spożyciu kawałka [chleba] zaraz wyszedł. a była noc.

 

 

REPREZENTACJA

 

Motyw Ostatniej Wieczerzy przewija się wielokrotnie w tradycji europejskiego malarstwa religijnego. Zgodnie z judaistyczną tradycją paschalną wnętrze Wieczernika jest bogate, a nawet luksusowe. Elementy jego wyposażenia często nawiązują do kanonów estetycznych epoki, w jakiej powstało określone dzieło malarskie. Sam akt przepowiedni zdrady podlegał też różnym interpretacjom malarskim. Tintoretto umiejscowił go, na przykład, na tle hulaszczej biesiady, a rosyjski malarz pochodzenia francuskiego Mikołaj Gay, operując dramatycznym światłocieniem przywołującym nastrój grozy panującej w carskiej Rosji, umieścił postać Chrystusa w pozycji horyzontalnej. Sięgnął w ten sposób do tradycji rzymskiej, według której posiłki spożywano na leżąco. Obraz ten odwołuje się do opisu Jana, w którym: „Jeden z uczniów Jego – ten, którego Jezus miłował – spoczął na Jego piersi” (Jan 13, 23). Na obrazie nie widzimy, co prawda, leżącej postaci Świętego Jana, ale horyzontalna pozycja Jezusa jest nawiązaniem do kanonicznego tekstu.

 

Na tym tle malowidło Leonarda, znajdujące się w kościele Santa Maria delle Grazie, wyróżnia się harmonią formy. Apostołowie umieszczeni zostali w czterech trójosobowych grupach, a postać Jezusa stanowi oś perspektywy zbieżnej, którą podkreślają podziały architektoniczne wnętrza. Na twarzy Chrystusa maluje się gorycz połączona z melancholią. Apostołowie są wyraźnie poruszeni, co obrazuje mimika ich twarzy i wykonywane ruchy. Judasz, typowo dla zdrajcy, trzyma w jednej ręce sakiewkę, drugą zaś sięga po kawałek chleba. Jego symboliczny gest jest nawiązaniem do Ewangelii Marka: „Zaprawdę, powiadam wam: jeden z was Mnie zdradzi, ten który je ze Mną” (Marek 14, 18) oraz pośrednio do Ewangelii Łukasza: „Lecz oto ręka mojego zdrajcy jest ze mną na stole” (Łukasz 22, 21). Realizacja malarska motywu odbiega jednak od dwóch pozostałych Ewangelii. Według Mateusza Judasz to „Ten, który ze Mną rękę zanurza w misie, on Mnie zdradzi” (Mateusz 26, 23). Zupełnie nie zgadza się ona również z relacją Jana, który tak oto opisuje scenę konfrontacji Jezusa z  Judaszem przy paschalnym stole: ,,Jezus odparł: < umaczam kawałek [chleba], i podam mu>>. Umoczywszy więc kawałek [chleba], wziął i podał Judaszowi, synowi Szymona Iskarioty” (Jan 13, 26).

 

INTERPRETACJA

 

Lata osiemdziesiąte dwudziestego wieku to dekada, w czasie której twórczość Andy Warhola uległa poważnej redefinicji. W swoich serigraficznych realizacjach artysta zaczął odwoływać się do tradycji europejskiego malarstwa religijnego. Efektem tego były trawestacje wybranych motywów religijnych z obrazów P. della Francesa (Madonna Del Duca da Montefeltro), Rafaela (Madonna Sykstyńska) i P. Uccello (Święty Jerzy i Smok). Do grupy tej należy również sitodrukowa interpretacja Ostatniej Wieczerzy Leonarda da Vinci. Seria realizacji nawiązujących do renesansowego arcydzieła była rezultatem zamówienia złożonego przez właściciela galerii Alexandra Iolasa w roku 1984. Prace Warhola zdobić miały przestrzeń wystawienniczą Palazzo Stellin w Mediolanie, który usytuowany jest tuż obok kościoła Santa Maria delle Grazie, gdzie znajduje się oryginał arcydzieła da Vinciego. Warhol, poświęcając cały rok pracy, znacznie przekroczył zakres zamówienia tworząc około stu interpretacji Ostatniej Wieczerzy. Ujawnił tym samym niemal obsesyjne zainteresowanie tematem. Do swojej pracy użył jako punktu wyjścia taniej czarno-białej fotografii dziewiętnastowiecznej grafiki odwołującej się do oryginału oraz schematycznego rysunku z pochodzącej z 1913 roku Encyklopedia of Painters and Painting. Fotografia posłużyła mu jako model dla sitodruków, rysunek zaś wykorzystany został do skalkowania konturów wybranych detali malowidła. Odwołując się do popkulturowej ikonosfery, Warchol pokrył swoje trawestacje dzieła da Vinciego znakami firmowymi wybranych produktów, a nawet ich cenami, zdekomponował oryginał, zarysowując na nim kontury interesujących go detali, które następnie zmultyplikował  oraz naniósł abstrakcyjny kamuflaż na interesujące nas dzieło.  Stanowiło to odniesienie do abstrakcyjnych realizacji artysty, które pojawiły się w jego twórczości pod koniec życia. W swoisty dla siebie sposób Warhol osadził dzieło da Vinciego w nowym kontekście traktując je jako produkt, który może być powielany i masowo sprzedawany w postaci tandetnych kopii. Na szczególną uwagę zasługuje jednak wersja Ostatniej Wieczerzy odziana w kolorystyczny kamuflaż. Warhol mógł w ten sposób zdefiniować samego siebie jako człowieka pełnego sprzeczności, zawsze ukrywającego się pod maską. Mógł też odwołać się do kamuflaży na mundurach amerykańskich marines, które, zafascynowany współczesnymi mediami, widział w przekazach telewizyjnych.

 

W typowym dla siebie prześmiewczym i lakonicznym stylu, Warhol odżegnywał się jednak od takich interpretacji. Potwierdzeniem tego może być fragment ostatniego wywiadu, jakiego udzielił Paulowi Taylorowi w kwietniu 1987 roku:

 

Paul Taylor: ,,W Ameryce mógłbyś być prawie tak sławny jak Charles

                       Manson. Czy jest jakieś podobieństwo między tobą z Faktory

                       [studiem Warhola w Nowym Yorku] a Jezusem z Ostatniej

                       Wieczerzy?”

Andy Warhol: ,,To jest bardzo negatywne skojarzenie. Dla mnie jest ono bardzo

                          negatywne. Nie chcę mówić o negatywnych rzeczach.” (…)

Paul Taylor: ,,Czy temat Ostatniej Wieczerzy coś szczególnego dla ciebie

                       znaczy?”

Andy Warhol: ,,Nie, to tylko dobry obraz.” (tłumaczenie: Marek Kucharski)

 

Wydaje się, że dzieło Warhola przeczy jego wypowiedziom. Choć trudno uznać jedną z ostatnich realizacji twórcy za jego credo artystyczne, przyznać jednak należy, że stanowi ona kwintesencję złożoności stylu Warhola przez odwołanie się bezpośrednio do jego poglądów religijnych i ukazanie binarnych opozycji stale obecnych w jego twórczości.

 

BIBLIJNE INSPIRACJE

 

Artystyczna fascynacja motywami biblijnymi to zjawisko powszechnie znane. Historia malarstwa dostarcza nam niezliczonych tego przykładów. Również współcześnie tematyka sakralna nie straciła nic ze swojej aktualności, co tylko podkreśla jej uniwersalny charakter. W swoich interpretacjach twórcy odwołują się często do realiów epoki, w której żyją, traktując teksty kanoniczne jako punkt wyjścia dla swoich artystycznych poszukiwań. W przeszłości wzbudzało to często kontrowersje. Wydaje się, że dziś Kościół zajmuje dość liberalne stanowisko w ocenie tego zjawiska. Zdarzają się oczywiście skandale naruszające powszechnie przyjęte normy etyczne i estetyczne. Są one jednak marginalne. Pytanie: gdzie leży granica pomiędzy przekazem oryginału a jego artystyczną transformacją, jest naturalnie kwestią otwartą, a odpowiedź na nie zależy od indywidualnych preferencji odbiorcy.

 

 

BIBLIOGRAFIA:

 

Biblia Tysiąclecia. Poznań: Wydawnictwo Pallottinum, 2000

Bockris, Victor. Andy Warhol, Życie i Śmierć. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B., 2012

Czartoryska, Urszula. Od Pop-artu do Sztuki Konceptualnej. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1973

D’Alleva, Anne. Metody i Teorie Historii Sztuki. Kraków: Universitas, 2008

De Pascale, Enrico. Śmierć i Zmartwychwstanie. Leksykon. Historia, Sztuka, Ikonografia, Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2011

Dillenberger, Jane Daggett. The Religious Art of Andy Warhol: New York: Continuum Publishing Company, 2001

Honnef, Klaus. Warhol. Cologne: Taschen, 2007

Lechte, John. Panorama Współczesnej Myśli Humanistycznej. Od Strukturalizmu do Postmodernizmu. Warszawa: Książka i Wiedza, 1999

Meyers, David John. Życie Jezusa. Ilustrowane Dzieje. Warszawa: Buchmann, 2012

Porębski, Mieczysław. Ikonosfera. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1972

Porębski, Mieczysław. Sztuka a Informacja. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1986

Zuffi, Stefano. Nowy Testament. Postacie i Epizody. Leksykon. Historia, Sztuka, Ikonografia. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2007

Realizacja: HEXADE.COM (Grafik, projektant, webdesigner)